Gramática:Vervus

De Cantabru-Estremeñu

Caltiníus de la Gramática
Introdución

Ortografía
Cunsunantis y Grupus Cunsunánticus
Vocalis
L'acentu y la entonación

Lessicología

Morfología
Vocalismu
Cunsunantismu

Sintassi
Estrutura de la frasi
Géneru y númiru
D'otras custionis

Vervus

Apostrofación

Autoris y Bibliografía

El de los vervus é un aspeutu especialmenti áridu de la gramática, peru necessariu pa cumprender en profundidá esta palra.


Tavla de calteníus

Vervus regularis

La jormación de los vervus cul aussiliar haver é una carauterística propia castillana que ca fala trata de manera diversa. Assina, cumu las falas leonesas y galaicu-purtuésas, suelsi utiliçar tener cumu aussiliar de passáu, si bien haver é tamién mu empregáu - repari qu'el cántabru-estremeñu é la palra más cercana al lugar de nacencia del castillanu - mentris que las catalanas y aragonesas orientalis usan el vervu dir.


Indicativu: Jormas simplis

Presenti d'indicativu

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo cantu creu / creyu ríu / riyu
cantas cres ris
él canta crei ri
nusotrus cantamus cremus / creyemus rimus
vusotrus cantáis creis / creyéis rís
ellus cantan crein / creyin rin


Juturu d'indicativu

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo cantaré creré riré
cantarás crerás rirás
él cantará crerá rirá
muhotrus cantaremus creremus riremus
vuhotrus cantaréis creréis riréis
ellus cantarán crerán rirán


Pretéritu imperfeutu

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo cantava creyiva / creyía ría
cantavas creyivas / creyías rías
él cantava creyiva / creyía ría
nusotrus cantávamus creyíamus ríamus
vusotrus cantávais creyíais ríais
ellus cantavan creyivan rían


Passáu simpli

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo canté creí
cantasti / cantesti creisti / creyesti risti / riyesti
él cantó creyó riyó
muhotrus cantamus creyimus rimus
vuhotrus cantastis creyistis ristis
ellus cantarun / cantarin creyerun / creyerin riyerun / riyerin


Condicional

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo cantaríe creríe riríe
cantaríes creríes riríes
él cantaríe creríe riríe
muhotrus cantaríemus creríemus riríemus
vuhotrus cantaríeis creiríeis riríeis
ellus cantaríen creríen riríen


Indicativu: Jormas cumpuestas

Las jormas cumpuestas nu son tradicionalmenti usás enas idiomas ucidentalis de la Península, y assina passa tamién nel cántabru-estremeñu, que toma avondu aussiliaris cumu dir ú tener. Ensín embargu, pola su situación entremeya participa á menú de l’aussiliar típicu castillanu haver:


Presenti cumpuestu

ties/ has cantáu, ties/ has creyíu, ties/ has ríu


Juturu cumpuestu

vas cantar, vas crer/ creyer, vas rir


Pretéritu pluscuamperfeutu

tenivas/ havías cantáu, tiníais/ havíais creyíu, tenivan/ havían ríu


Passáu perfeutu

tuvisti/ huvisti cantáu, tuvístis/ huvistis creyíu, tuvun/ huvun ríu


Condicional cumpuestu

tindríe/ havríe cantáu, tindríemus/ havríemus creyíu, tindríemus/ havríemus ríu


Sujuntivu: Jormas simplis

Presenti de sujuntivu

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo canti creya riya
cantis creyas riyas
él canti creya riya
nusotrus cantemus creyamus riyamus
vusotrus cantéis creyáis riyáis
ellus cantin creyan riyan


Passáu de sujuntivu

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo cantara/ cantassi creyera/ creyessi riyera/ riyessi
cantaras/ cantassis creyeras/ creyessis riyeras/ riyessis
él cantara/ cantassi creyera/ creyessi riyera/ riyessi
muhotrus cantáramus/ cantássimus creyéramus/ creyéssimus riyéramus/ riyéssimus
vuhotrus cantarais/ cantassis creyerais/ creyessis riyerais/ riyessis
ellus cantaran/ cantassin creyeran/ creyessin riyeran/ riyessin


Juturu de sujuntivu

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
yo cantari creyeri riyeri
cantaris creyeris riyeris
él cantari creyeri riyeri
nusotrus cantárimus creyérimus riyérimus
vusotrus cantaris creyeris riyeris
ellus cantarin creyerin riyerin


Sujuntivu: Jormas cumpuestas

Presenti cumpuestu

yo tenga/ haiga cantáu, yo tenga/ haiga creyíu, yo tenga/ haiga ríu


Juturu cumpuestu

yo vaiga cantáu, yo vaiga creyíu, yo vaiga ríu


Passáu cumpuestu

yo tuvieri/ huvieri cantáu, yo tuvieri/ huvieri creyíu, yo tuvieri/ huvieri ríu


Dotras jormas

Imperativu

 
Cantar
Crer / Creyer
Rir
tu canta crey riye
vuhotrus cantáy / cantadi creyéy / creyedi riyéy / riyedi

Del latín -ate > -ade > -adi / -ai, de jorma assemejá a l'asturianu-leonés.


Gerundiu

Jórmassi cula raíz de la primer persona del passáu simpli (ejemplu tuvi - tuviendu): Cantandu, creyendu, riyendu.


Participiu

SIMPLI

cantáu, creyíu, ríu


CUMPUESTU

tuviendu/ uviendu cantáu, tuviendu/ uviendu creyíu, tuviendu/ uviendu ríu


Dotrus vervus cunjugaus

Dellus datus d'interés

- Primer persona de los vervus incoativus en -sc > -ç/-z: conoçu, creça, escureça, aconteça, cueza, cunduza, prouza, induza, riúzu, amaneça, anocheça, luça, agraeçu,...

- El presenti de la tercer persona del singular de ciertus vervus perdi la -i final nel cántabru, rahu qui mantiensi nel cántabru-estremeñu cumu más antigu: suel, iz, pon, cues, jaz, cuez, paíç/paeç, tien, val, vien, duel, plaz/praz...

- El perfeutu ena su tercer persona del plural tien á vegás una jorma simpli y dotras apaeç apocupáu, y a vezis presenta una morfología arcaiçanti (ésta más propia de los lugaris más cunsirvaoris, el Valli'l Pas y la Sierra de Gata): trujun, jizun, vinun, ijun,...murrier, izier, jazier,...; enterrarin, pecharin, rumpierin,...

- Enas variais más cunservaoras puía osservassi non jaz munchu tiempu las jormas antiguas: so, vo, to; (la -y é una adición de lugar, del "ibi" latinu) : vo llegámi, to á la vuelta la esquina,... En cántabru aún é frecuenti l'usu de la horma ero en vezi di soy

- Jormas vervalis di passáu arcaiçantis: vidi, vidu, jazedis, tenedis, entrássedis,...

- Dalgunus infinitivus camúan al respeutivi'l castillanu: goyer ("oir"), tusir (del lat. TUSSIRE), tuquir, retinglar (retiñir), suavecer, enflacar, encojecer, cucar (cutir), escullar/escullir (del lat. EXCURRERE)... É mu frecuenti l'infinitivu en -ear: llovisnear, cozinear, anjear, bocecear, goterear, manduquear, respostear, saltiquear, sopandear, terriquear, toquitear,...

- Culos vervus de conocencia usaus en jorma negativa utilíçassi la jorma sujuntiva: nu sé qué jaiga, nu cumprendu qué quiera,...

- El tratamientu de respetu si jaz cul plural: comairi, tinís que passearsus más


Jormas irregularis y peculiaris

- Gerundius:

caendu, traíndu, leíndu, pusiendu, jiziendu, supiendu, diendu/indu/juendu, abrendu, ijendu,...

- Participius:

díu/didu,

- Juturus:

doldrá/dueldrá, sedrá, quedré, quedrán,...

- Passaus:

díu/didu, jurun/juerin, ijun/ijerin, trujun/trajierin, jizun/jizierin,

- Sujuntivus:

duelga, suelga, güelga,


Vervus similaris a los castillanus piru de sinnijicáu diversu

- Haver: tien sintíu possessivu (n'haviendu munchus jigus); funciona cumu ser (vemus dos germanus) y cumu tar (havíamus ellí munchus). Nu s'usa cumu aussiliar (*havemus jechu los deveris)

- Quear: tien el sintíu del vervu “dejar” castillanu y é transitivu (queé la llavi’n casa); cumu pronominal tien sintíu más bien d'olviar (queémi la llavi’n casa)

- Caer: “derramar, verter, tirar” generalmenti ensín querelu (caer un vasu d´augua, caer una mazeta)

- Coger: referíu á personas, “nu cabi más genti” (nu cuegi más personas equí)

- Entrar: úsassi cul sinnijicáu de “meter” (hay qu'entrá-la llavi ena fechaúra)

- Querer: usáu cumu semiaussiliar (paiciera qui quier lluver)

- Soñassi: é usáu cumu pronominal (luéu ti sueñas cun ellu)

- Andar: la perífrasi andar de + inf. tien el sintíu de “tar á puntu de” (anduvu de caessi)

- Sobrar: úsassi cumu transitivu (sobrasti avondu)

- Dir: “ir, marchar” (é impussivli cunfundí-las sus jormas vervalis culas del vervu izir)

- Tirar: quitar una cosa ú quitassi dun sitiu


Anterior (Sintassi) << Vervus >> Siguienti (Apostrofación)

Jerramientas personalis
Navegación
Jerramientas