Gramática:Vervus
De Cantabru-Estremeñu
El de los vervus é un aspeutu especialmenti áridu de la gramática, peru necessariu pa cumprender en profundidá esta palra.
Tavla de calteníus |
Vervus regularis
La jormación de los vervus cul aussiliar haver é una carauterística propia castillana que ca fala trata de manera diversa. Assina, cumu las falas leonesas y galaicu-purtuésas, suelsi utiliçar tener cumu aussiliar de passáu, si bien haver é tamién mu empregáu - repari qu'el cántabru-estremeñu é la palra más cercana al lugar de nacencia del castillanu - mentris que las catalanas y aragonesas orientalis usan el vervu dir.
Indicativu: Jormas simplis
Presenti d'indicativu
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | cantu | creu / creyu | ríu / riyu |
| tú | cantas | cres | ris |
| él | canta | crei | ri |
| nusotrus | cantamus | cremus / creyemus | rimus |
| vusotrus | cantáis | creis / creyéis | rís |
| ellus | cantan | crein / creyin | rin |
Juturu d'indicativu
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | cantaré | creré | riré |
| tú | cantarás | crerás | rirás |
| él | cantará | crerá | rirá |
| muhotrus | cantaremus | creremus | riremus |
| vuhotrus | cantaréis | creréis | riréis |
| ellus | cantarán | crerán | rirán |
Pretéritu imperfeutu
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | cantava | creyiva / creyía | ría |
| tú | cantavas | creyivas / creyías | rías |
| él | cantava | creyiva / creyía | ría |
| nusotrus | cantávamus | creyíamus | ríamus |
| vusotrus | cantávais | creyíais | ríais |
| ellus | cantavan | creyivan | rían |
Passáu simpli
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | canté | creí | rí |
| tú | cantasti / cantesti | creisti / creyesti | risti / riyesti |
| él | cantó | creyó | riyó |
| muhotrus | cantamus | creyimus | rimus |
| vuhotrus | cantastis | creyistis | ristis |
| ellus | cantarun / cantarin | creyerun / creyerin | riyerun / riyerin |
Condicional
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | cantaríe | creríe | riríe |
| tú | cantaríes | creríes | riríes |
| él | cantaríe | creríe | riríe |
| muhotrus | cantaríemus | creríemus | riríemus |
| vuhotrus | cantaríeis | creiríeis | riríeis |
| ellus | cantaríen | creríen | riríen |
Indicativu: Jormas cumpuestas
Las jormas cumpuestas nu son tradicionalmenti usás enas idiomas ucidentalis de la Península, y assina passa tamién nel cántabru-estremeñu, que toma avondu aussiliaris cumu dir ú tener. Ensín embargu, pola su situación entremeya participa á menú de l’aussiliar típicu castillanu haver:
Presenti cumpuestu
ties/ has cantáu, ties/ has creyíu, ties/ has ríu
Juturu cumpuestu
vas cantar, vas crer/ creyer, vas rir
Pretéritu pluscuamperfeutu
tenivas/ havías cantáu, tiníais/ havíais creyíu, tenivan/ havían ríu
Passáu perfeutu
tuvisti/ huvisti cantáu, tuvístis/ huvistis creyíu, tuvun/ huvun ríu
Condicional cumpuestu
tindríe/ havríe cantáu, tindríemus/ havríemus creyíu, tindríemus/ havríemus ríu
Sujuntivu: Jormas simplis
Presenti de sujuntivu
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | canti | creya | riya |
| tú | cantis | creyas | riyas |
| él | canti | creya | riya |
| nusotrus | cantemus | creyamus | riyamus |
| vusotrus | cantéis | creyáis | riyáis |
| ellus | cantin | creyan | riyan |
Passáu de sujuntivu
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | cantara/ cantassi | creyera/ creyessi | riyera/ riyessi |
| tú | cantaras/ cantassis | creyeras/ creyessis | riyeras/ riyessis |
| él | cantara/ cantassi | creyera/ creyessi | riyera/ riyessi |
| muhotrus | cantáramus/ cantássimus | creyéramus/ creyéssimus | riyéramus/ riyéssimus |
| vuhotrus | cantarais/ cantassis | creyerais/ creyessis | riyerais/ riyessis |
| ellus | cantaran/ cantassin | creyeran/ creyessin | riyeran/ riyessin |
Juturu de sujuntivu
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| yo | cantari | creyeri | riyeri |
| tú | cantaris | creyeris | riyeris |
| él | cantari | creyeri | riyeri |
| nusotrus | cantárimus | creyérimus | riyérimus |
| vusotrus | cantaris | creyeris | riyeris |
| ellus | cantarin | creyerin | riyerin |
Sujuntivu: Jormas cumpuestas
Presenti cumpuestu
yo tenga/ haiga cantáu, yo tenga/ haiga creyíu, yo tenga/ haiga ríu
Juturu cumpuestu
yo vaiga cantáu, yo vaiga creyíu, yo vaiga ríu
Passáu cumpuestu
yo tuvieri/ huvieri cantáu, yo tuvieri/ huvieri creyíu, yo tuvieri/ huvieri ríu
Dotras jormas
Imperativu
Cantar |
Crer / Creyer |
Rir |
|
| tu | canta | crey | riye |
| vuhotrus | cantáy / cantadi | creyéy / creyedi | riyéy / riyedi |
Del latín -ate > -ade > -adi / -ai, de jorma assemejá a l'asturianu-leonés.
Gerundiu
Jórmassi cula raíz de la primer persona del passáu simpli (ejemplu tuvi - tuviendu): Cantandu, creyendu, riyendu.
Participiu
SIMPLI
cantáu, creyíu, ríu
CUMPUESTU
tuviendu/ uviendu cantáu, tuviendu/ uviendu creyíu, tuviendu/ uviendu ríu
Dotrus vervus cunjugaus
Dellus datus d'interés
- Primer persona de los vervus incoativus en -sc > -ç/-z: conoçu, creça, escureça, aconteça, cueza, cunduza, prouza, induza, riúzu, amaneça, anocheça, luça, agraeçu,...
- El presenti de la tercer persona del singular de ciertus vervus perdi la -i final nel cántabru, rahu qui mantiensi nel cántabru-estremeñu cumu más antigu: suel, iz, pon, cues, jaz, cuez, paíç/paeç, tien, val, vien, duel, plaz/praz...
- El perfeutu ena su tercer persona del plural tien á vegás una jorma simpli y dotras apaeç apocupáu, y a vezis presenta una morfología arcaiçanti (ésta más propia de los lugaris más cunsirvaoris, el Valli'l Pas y la Sierra de Gata): trujun, jizun, vinun, ijun,...murrier, izier, jazier,...; enterrarin, pecharin, rumpierin,...
- Enas variais más cunservaoras puía osservassi non jaz munchu tiempu las jormas antiguas: so, vo, to; (la -y é una adición de lugar, del "ibi" latinu) : vo llegámi, to á la vuelta la esquina,... En cántabru aún é frecuenti l'usu de la horma ero en vezi di soy
- Jormas vervalis di passáu arcaiçantis: vidi, vidu, jazedis, tenedis, entrássedis,...
- Dalgunus infinitivus camúan al respeutivi'l castillanu: goyer ("oir"), tusir (del lat. TUSSIRE), tuquir, retinglar (retiñir), suavecer, enflacar, encojecer, cucar (cutir), escullar/escullir (del lat. EXCURRERE)... É mu frecuenti l'infinitivu en -ear: llovisnear, cozinear, anjear, bocecear, goterear, manduquear, respostear, saltiquear, sopandear, terriquear, toquitear,...
- Culos vervus de conocencia usaus en jorma negativa utilíçassi la jorma sujuntiva: nu sé qué jaiga, nu cumprendu qué quiera,...
- El tratamientu de respetu si jaz cul plural: comairi, tinís que passearsus más
Jormas irregularis y peculiaris
- Gerundius:
caendu, traíndu, leíndu, pusiendu, jiziendu, supiendu, diendu/indu/juendu, abrendu, ijendu,...
- Participius:
díu/didu,
- Juturus:
doldrá/dueldrá, sedrá, quedré, quedrán,...
- Passaus:
díu/didu, jurun/juerin, ijun/ijerin, trujun/trajierin, jizun/jizierin,
- Sujuntivus:
duelga, suelga, güelga,
Vervus similaris a los castillanus piru de sinnijicáu diversu
- Haver: tien sintíu possessivu (n'haviendu munchus jigus); funciona cumu ser (vemus dos germanus) y cumu tar (havíamus ellí munchus). Nu s'usa cumu aussiliar (*havemus jechu los deveris)
- Quear: tien el sintíu del vervu “dejar” castillanu y é transitivu (queé la llavi’n casa); cumu pronominal tien sintíu más bien d'olviar (queémi la llavi’n casa)
- Caer: “derramar, verter, tirar” generalmenti ensín querelu (caer un vasu d´augua, caer una mazeta)
- Coger: referíu á personas, “nu cabi más genti” (nu cuegi más personas equí)
- Entrar: úsassi cul sinnijicáu de “meter” (hay qu'entrá-la llavi ena fechaúra)
- Querer: usáu cumu semiaussiliar (paiciera qui quier lluver)
- Soñassi: é usáu cumu pronominal (luéu ti sueñas cun ellu)
- Andar: la perífrasi andar de + inf. tien el sintíu de “tar á puntu de” (anduvu de caessi)
- Sobrar: úsassi cumu transitivu (sobrasti avondu)
- Dir: “ir, marchar” (é impussivli cunfundí-las sus jormas vervalis culas del vervu izir)
- Tirar: quitar una cosa ú quitassi dun sitiu
Anterior (Sintassi) << Vervus >> Siguienti (Apostrofación)

