Diferencies ente revisiones de «Propuesta ortográfica de l'asturlhionés unifhicáu»

De Asturlhionés unifhicáu
Saltar a: navegación, buscar
 
(Nun s'amuesen 6 revisiones intermedies del mesmu usuariu)
Llinia 1: Llinia 1:
 
{{Propuesta}}
 
{{Propuesta}}
−
La '''Propuesta ortográfica de l'asturlhionés unifhicáu''' trátassi namái dun intentu de normalización ortográfica del diasistema asturlhionés, istu yê, de l'asturianu-lhionés, del mirandés y del cántabru-estremeñu, los tres consideraus normalmente nel contestu internacional ([http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ES ES], [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PT PT]) como lhinguàs (dialeutus) independientis, pertenecientis al subgrupu iberu-romanci asturlhionés. Fhasta huôi sólo l'asturianu i el mirandés fhizun propuestàs ortográfhicàs, dambàs lhimitaàs a los sos ámbitus lhocalis ó regionalis. Enjamás vai almitissi esta grafía unifhicada nàs distintàs comunidais implicaàs, pero puei que s'alcuentri un modu de colhavorar a partir della.
+
La '''Propuesta ortográfica de l'asturlhionés unifhicáu''' trátassi namái dun intentu de normalización ortográfica del diasistema asturlhionés, istu yê, de l'asturlhionés ucidental (asturianu-lhionés i mirandés) i de l'asturlhionés oriental (cántabru-estremeñu), los tres consideraus normalmenti nel contestu internacional ([http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ES ES], [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PT PT]) como lhinguàs (dialeutus) independientis, pertenecientis al sugrupu iberu-romanci asturlhionés.  
  
−
La segunda versión (2006) buscó reduzir l'impactu que sobre la [http://www.iventia.com/destacaus/descargues/propuosta.pdf primer versión] (2004) tuvu la inclusión de rasgus lingüístivus i ortográficus mirandesis i lheonesis ocidentalis i cántabru-estremeñus.  
+
H.asta güei solo l'asturianu i el mirandés fhizun propuestàs ortográfhicàs, dambàs lhimitaàs a los sos ámbitus lhocalis ó regionalis. Enjamás van almitissi estàs grafíàs regionalis enàs otràs comunidais implicaàs, pero puei que cun ista ortografía unifhicada s'alcuentri un mou de colhavorar a partir della.
  
−
La nueva (2009) inclúi meyhoràs relhacionaàs cun esti puntu, pero tamién cun otrus verdaderus provlemàs de normalización pola variedá esistenti, que paeci irreducivli a una fhorma d'escritura concreta. Assina por exemplu "fhazeris" reduz làs possivilis Ast.Oc. ''faceres'', Mir. ''fazeres'', Lli. ''faceris'', Ast.Or. ''h.aceres'', Can. ''h.aceres'', Pas. ''h.aceris'', Est. ''h.azeris'' a una sola possivilidá a la vezi tradicional i unifhicada.
+
La [http://www.iventia.com/destacaus/descargues/propuosta.pdf primer versión] (2004) fhuei un intentu senciellu de juñi-los dialeutus baxo una propuesta equitativa, anque - precisamenti pola equidá que se buscava - non yêra justu cula hestoria i tradición del diasistema provinienti del lhatín.
  
 +
La [http://www.asturleones.org/cantabru-estremenu/index.php/Propuesta_ortográfica_de_l'asturlheonés_unifhicáu segunda versión] (2006) buscó reduzir l'impautu que sobri la primer versión tuvu la inclusión de rasgus lhingüístivus i ortográficus ucidentalis (mirandesis i lhionesis) i orientalis (cántabru-estremeñus). La simplicidá fhuei l'ojetiu, n'oviando ciertus aspeutus essencialis pa una aceutación común, como làs fhormàs n'-''es'' o -''en''.
  
−
== Introdución ==
+
Esta nueva versión (2009) inclúi meyhoràs relhacionaàs cun esti puntu, pero tamién cun otrus verdaderus argayherus de cabeça pa la normalización pola variedá essistenti, que paeç irreduzivli a una fhorma d'escritura concreta. Assina por exemplu "fhechàs" reduz làs possivilis astlhi.oc. ''feitas'', ast.ce.''feiches'' o 'feches', lhi. feichas o fechas, ast.or. ''h.echas'', ''h.eches'', can.,est. ''h.echas'', pas. ''h.echäs'', a una sola possivilidá a la vezi tradicional i unifhicada.
  
−
La situación lhingüística nel ocidenti español (i na región de Tràs-los-Montes, en Pertual) yê
+
Dotrus cambeus sinificativus son por exemplu los grupus lhatinus -mn-, que se mantienin cula su escritura antigua, assina como la dessapaición de la fhorma -ith- o -ich-, o la distinción -e- -i- a fhinal de palhavra (condo nun ta essigíu pola secuencia final -ie).
−
hívrida. El vehículu general de comunicación nesta zona yê des de fhaz sieglus la lhingua
 
−
española (o la pertuesa), nun solo pa la espressión escrita, sinón tamién pa la oral, provocando en
 
−
tol antigu dominiu asturlhionés una mistura idiomática ensín comparancia cul restu de los
 
−
antiguus dialeutus lhatinus de la Península Ibérica.  
 
  
−
Estàs heterogéneàs falàs asturlhionesàs, pola
+
[[Category:Ortografía]]
−
su dispersión, fhurun incapazis nel lhargor de los sieglus d’algamar un modelu únicu
 
−
normativu na escritura, i nenguna variedá fhuôi capaz fhasta huôi d’imponer un prestigiu i
 
−
una pujancia indispensavlis pa absorve-làs otràs, provlema agraváu pol ailhamientu social,
 
−
físicu i políticu de làs falàs desti origin.
 
−
Dende la Edá Medya fhuôi, dempués del lhatín, el
 
−
castellanu el que sirvió de vehículu unitariu ente tantàs variedaàs, y dió lhugar a numerosàs palràs en parti influyíàs i en parti emparentaàs culàs variedais vizinàs. Assina, l’asturianu-lhionés ocidental asseméyhassi avondo al galaicu-
 
−
portugués (el mirandés más al pertués) i el cántabru-estremeñu al castellanu. 
 
−
 
 
−
Inclusu sobre làs falàs d’Asturiàs - de làs que havitualmente se diz que convivin dos sistemàs
 
−
lhingüísticus estrañus ente sí pero mui afinis pola pertenencia al mesmu grupu de dialeutus
 
−
lhatinus (los l.lamaus iberu-oucidentalis) - tamién suel falassi de “variedá lhocal de l’español,
 
−
válida solo pa relhacionis de curtiu alcanci, ‘pa andar per casa’. Carecin polo tanto los diversus dialeutus de rasgus diferencialis
 
−
suficientis en cantidá i calidá pa estavlecer cun ellus una modalidá románica totalmente
 
−
autónoma respeutu de l’español. La mayoría de los falantis ingenuus y non demasiáu cultivaus
 
−
passa, cun mínimus matizis y ensín nengún esfhuerciu, duna espressión asturiana más o menus
 
−
castellanizada a otru registru español nel que perduren rasgus asturianus”<span style="font-size:9px;color:gray;">1</span>.
 
−
 
 
−
Énte esta situación,
 
−
agravada más aún nel restu del dominiu, nun puei concibissi una verdadera normalización
 
−
lhingüística centrada -como fhasta agora- nos lhímitis alministrativus de làs diversàs
 
−
Comunidais Autónomàs, anque seyàn los d’Asturiàs, nin munchu menus a un determináu grupu
 
−
de palràs qu’algamun un determináu prestigiu pola cantidá de falantis, como yê’l casu de
 
−
l’asturianu central, basi de l’estándar lhiterariu más essitosu enjamás creáu n’asturlhionés.
 
−
 
 
−
En definitiva, si se quier que cuayhi una normalización lhingüística verdaderamente asturlhionesa s’han tener en cuônta tolos fenómenus lhingüísticus generalis
 
−
conocíus, que huôi ya lo son avondo, i, polo que se sabi, en nengún casu homogéneus. Isto
 
−
nun va implicar que l’asturianu (i más concretamente la norma afhitada pola A.Ll.A) nun
 
−
vaiga poder usassi nos escritus esclusivamente asturianus (na poesía, na toponimia, na radiu asturiana), sinón
 
−
que supón una normalización pénte una situación de división incomprensivli, de xeitu que tol
 
−
dominiu pueda comunicassi medyanti la lhingua (ojetivu principal de la mesma), manteniendo
 
−
los rasgus propius de ca dialeutu, pero conociendo nel camín los rasgus de làs demás variedais,
 
−
riqueza educativa impossivli cul actual sistema d’atención namái a los lhímitis alministrativus (i al castellanu normativu) na
 
−
ensenhancia, en vezi d’a los lhingüísticus.
 
−
 
 
−
El modelu a seguir qu’equí pretendemus nun yê como’l de nenguna otra lhingua ibérica. La
 
−
situación del galaicu-portugués i del catalán yê de reconocencia histórica - dambus cun creación
 
−
lhiteraria enantes de l’usu general del castellanu nos respeutivus territorius, el pertués amás cun
 
−
un Estáu que respalda la su lhingua - i de pujancia i resistencia énte
 
−
l’empuji de la norma común española nel passáu. Dotramiente, la de fala aragonesa yê una
 
−
comunidá huôi mui lhimitada, siendo’l provlema al que s’enfrenta, más que la normalización
 
−
dun idioma, el de lhograr l’atención del restu de la su comunidá alministrativa pola defhensa
 
−
duna variedá lhingüística histórica.
 
−
 
 
−
L’asturlhionés, pol contrariu, yê una lhingua esparzida pelos
 
−
más estremaus territorius cun fenómenus fonéticus diversus i sentimientus alcuentraus al
 
−
respeutivi dunes variedais diferentis (en mayor o menor medida) de l’español y
 
−
mui distintàs ente sí, pero en cualquier casu cun falantis desseosus d’afhitar una manera de
 
−
proteger el patrimoniu cultural tan inmensu que supón, ensín sacrificar tampoco la su
 
−
variedá lhocal o regional.
 
−
 
 
−
L’exemplu de la normalización de l’A.Ll.A. yê la preva del desseu
 
−
tan intensu que fhaz de la comunidá alministrativa más variada no lhingüístico del territoriu
 
−
asturlhionés, Asturiàs, la única que sigui una norma, aun siendo ésta duna variedá concreta  - i
 
−
non una mistura ente variàs, como aconseyhàn làs múltiplis diferenciàs. Làs ‘lhingüàs’
 
−
afhitaàs fhasta’l momentu (‘asturianu’, ‘cantabriegu’, ‘llionés’, ‘mirandés’, ‘estremeñu’,...) nun
 
−
son talàs, sinón espressionis dun mesmu dialeutu históricu lhatinu más o menus castellanizáu (ó portuguesizáu),
 
−
dividíu i escondíu nel olvíu rural i domésticu, i agora eleváu a l’ámbitu políticu cun mayor o
 
−
menor fortuna.
 
−
 
 
−
Nenguna variedá por sí sola tien nin tendrá nunca entidá suficienti pa ser
 
−
considerada lhingua, haiga o non “oficialidá” -nel grau que seya- nàs distintàs alministracionis.
 
−
Nun yê sinón en juñendo los retaçus históricus que s’ha lhogra-la verdadera lhingua que
 
−
s’escuendi tres duna fachada de “dialeutus castellanus”. La situación del gallegu (que yê
 
−
provavlemente ún de los factoris políticus causantis de la confusión na Península ente territoriu
 
−
alministrativu - territoriu lhingüísticu) yê especial, pola dificultá d’afhitar una norma común
 
−
cul portugués agora qu’ésti yê consideráu la lhingua estándar. Tous puedin ver que dambus nun son sinón
 
−
variedais duna mesma lhingua, pero la realidá política impón una solución que nun yê viavli pa
 
−
làs otràs variedais peninsularis (como’l ‘valencianu’, el ‘balear’ o el ‘mirandés’ por poner
 
−
dellos eixemplus).
 
−
 
 
−
L’asturlheonés yê ensín dulda la lhingua peninsular cun mayoris perspectivàs de dessarrollu
 
−
pa fhazia’l fhuturu, cun una comunidá de falantis activus i passivus possivli de más de 3,5
 
−
millonis (ensín conta-los emigraus, avondo numerosus de làs regionis asturlhionesàs) cula
 
−
suma de làs regionis o aún se fala. Los falantis activus provavlemente ñon puedàn
 
−
contassi en munchu más de 600.000, siendo alredor medyu millón d’Asturies, diez mil de
 
−
Miranda i el restu de los vieyhus de la Cantabria i la Palencia montañesàs, Lhión, Zamora,
 
−
Salamanca i Cáceris, provinciàs onde sólo la población de cierta edá lu palra cun habitualidá, y
 
−
en toàs partis más o menus misturáu cul castellanu o el galaicu-pertués), cun una actitú
 
−
moderna de cierta comprensión i aceptación social i en menor medida institucional del fhechu
 
−
lhingüísticu diferenciáu i dessapartáu del campu políticu tantu n’Asturiàs como en Pertual -
 
−
pesie a la falta d’apueyu a la oficialidá, isso yê otru provlema-, amás duna situación económica
 
−
favoravli a una implantación de l’asturlhionés nos medius de comunicación de massàs.
 
−
 
 
−
El
 
−
bilhingüísmu yê huôi por fin entendíu pola mayoría de personàs cultàs como un factor
 
−
enriquecedor i conservador del patrimoniu cultural propiu, amás duna fhorma bien simpli de
 
−
comprende-làs otràs variedais lhingüísticàs cercanàs, cula facilidá que isso lleva segu pal
 
−
deprendizagi d’otràs lhinguàs, non sólo d’origin lhatinu, sinón indoeuropéu en general.
 
−
 
 
−
== Referenciàs ==
 
−
 
 
−
#''Las Hablas Asturianas'', por Josefina Martínez Álvarez. <u>Manual de Dialectología Hispánica</u>, Manuel Alvar. Ariel
 

Revisión actual a fecha de 19:53 7 avi 2009

Calteníus de la Propuesta
Introdución

Los dialeutus

Vocalis
Diptongus
Vocalis fhinalis de singular
Vocalis fhinalis de plural
Otres vocalis fhinalis
Vocalis anicialis
Desendolqui d'uau i yodi
Fhormàs

Consonantis
Sonoràs y sordàs

Fhormàs vervalis

Vocavulariu

Autoris i Bibliografía

La Propuesta ortográfica de l'asturlhionés unifhicáu trátassi namái dun intentu de normalización ortográfica del diasistema asturlhionés, istu yê, de l'asturlhionés ucidental (asturianu-lhionés i mirandés) i de l'asturlhionés oriental (cántabru-estremeñu), los tres consideraus normalmenti nel contestu internacional (ES, PT) como lhinguàs (dialeutus) independientis, pertenecientis al sugrupu iberu-romanci asturlhionés.

H.asta güei solo l'asturianu i el mirandés fhizun propuestàs ortográfhicàs, dambàs lhimitaàs a los sos ámbitus lhocalis ó regionalis. Enjamás van almitissi estàs grafíàs regionalis enàs otràs comunidais implicaàs, pero puei que cun ista ortografía unifhicada s'alcuentri un mou de colhavorar a partir della.

La primer versión (2004) fhuei un intentu senciellu de juñi-los dialeutus baxo una propuesta equitativa, anque - precisamenti pola equidá que se buscava - non yêra justu cula hestoria i tradición del diasistema provinienti del lhatín.

La segunda versión (2006) buscó reduzir l'impautu que sobri la primer versión tuvu la inclusión de rasgus lhingüístivus i ortográficus ucidentalis (mirandesis i lhionesis) i orientalis (cántabru-estremeñus). La simplicidá fhuei l'ojetiu, n'oviando ciertus aspeutus essencialis pa una aceutación común, como làs fhormàs n'-es o -en.

Esta nueva versión (2009) inclúi meyhoràs relhacionaàs cun esti puntu, pero tamién cun otrus verdaderus argayherus de cabeça pa la normalización pola variedá essistenti, que paeç irreduzivli a una fhorma d'escritura concreta. Assina por exemplu "fhechàs" reduz làs possivilis astlhi.oc. feitas, ast.ce.feiches o 'feches', lhi. feichas o fechas, ast.or. h.echas, h.eches, can.,est. h.echas, pas. h.echäs, a una sola possivilidá a la vezi tradicional i unifhicada.

Dotrus cambeus sinificativus son por exemplu los grupus lhatinus -mn-, que se mantienin cula su escritura antigua, assina como la dessapaición de la fhorma -ith- o -ich-, o la distinción -e- -i- a fhinal de palhavra (condo nun ta essigíu pola secuencia final -ie).