Cantabru-EstremeñuMain Page | About | Help | FAQ | Special pages | Log in
The Free Encyclopedia
Categories: GFDL
Printable version | Disclaimers

Jalamegu

From Cantabru-Estremeñu

El jalamegu, jalimegu ó a fala (la palra), é un dialeutu (lingua) del subgrupu galaicu-purtugués palráu enos municipius de San Martín de Treveju (Sa Martín de Trevellu), Eljas (Ellas) y Valverdi del Fresnu (Valverdi du Fresnu), nel Valli de Jálama (Val de Xálima), al noroesti de la provincia de Cáceris ena frontera cun Purtugal.

Tamién é llamá: a fala de Xálima ó dus tres lugaris, (a) nossa fala ("nuestra palra", nombri dáu polos lugareñus), galaicu-estremeñu, chapurreáu (en sintíu despeutivu en Valverdi).

En ca puiblu si dan particulariais dialeutalis, si bien son inteligiblis ente sí y respeutu del gallegu-purtugués. Las variantis localis suelin denominassi lagarteiru (Eljas), mañegu (abreviáu de samartiñegu, San Martín de Treveju) y valvideiru (Valverdi del Fresnu).

Cuntandu á tolos havitantis de los tres puiblus estímansi unus 6.000 havlantis, anque dotras juentis elevan la cifra jasta los 10.000, polos nativus que trabajan juira de las localiais, munchus de los cualis vuelvin al valli nel veranu.

Dessistin otras variais conocías cumu fala, ente ellas la d'Almedilla (Salamanca), puiblu salmantinu tamién fronterizu cun Purtugal, ó n'otras zonas de palra gallegu-purtuguesa d'España juira de Galicia.


Contents

Encuestas sociolingüísticas

En 1992, una encuesta jecha pur José Enrique Gargallo Gil (professor de la Universidá de Barcelona) á escolaris ufreció los siguientis datus respeutu de l'usu del castillanu ena cunversa familiar:

En setiembri/diziembri de 1993 jízussi púvlica una encuesta nel númiru 30 de la Revista Alcántara, reyaliçá pur José Luis Martín Galindo, qu'amuestrava los siguientis purcentahis d'autoidentijicación en San Martín de Treveju:

Devi señalassi qu'ena icha encuesta participarin sólu veinti personas (sobri 960 vizinus).

En 1994, un nuevu estuyu pon de manifiestu qu'el 80% de los encuestaus deprendió á palrar castillanu nel colegiu, siendu'l purcentaji d'usu del xalimegu nel entornu familiar cumu sigui:


Hestoria

Oríginis

Ena Edá Meya s'alcuentran variantis misturás purtugués-leonesas nel largor de la frontera ente los antigus reinus de León y Purtugal, representás en testus cumu'l Foro de Castelo Rodrigo (Fueru de Castel-Rodrigu, sieglu XIII); y enqui nu dessisti documentación relativa á la coloniçación y repueblación nesta zona nel sieglu XIII, manéjassi la hipótesi de súbditus de palra gallegu-purtuguesa del reinu leonés unviaus a dejendé-las fronteras baju dumiñación mussulmana cumu castigu impuestu pol rei leonés, ó bien á la entrega de territorius á diversas órdinis militaris pur parti d'Alfonsu IX y Fernandu II.

Polu general, los filólogus partiarius de l'afiliación gallega básansi ena cunjetura de qu'el valli era una región ailá y, polu tantu, los conoliçaoris (qui ya javlaríen un gallegu diferenciáu del purtugués) mantuvierun cuasi pura la su jorma de palrar al nu dessistir influyencias esternas (de Purtugal, s'entiendi). Esta tesis suel ser refutá al cuntrastala cun dotrus datus hestóricus:

El Descubrimientu

Jue pussivlimenti Leite de Vasconcelos a finalis del sieglu passáu el primer estuyosu que javló de la fala cumu variá dialeutal purtuguesa.

Dispués vendríe Menéndez Pidal pa encuairala dientru las variais gallegu-purtuguesas de tránsitu cul - tamién recién descubiertu - dialeutu leonés, ufreciendu al tiempu datus sobri la palra del Rebollar (pluralis en -es, hormas vervalis en -en), qu'influyía tamién nesti valli sirragatinu, jasta'l puntu de qu'el nombri d'Eljas hue escritu nel passáu Herjes.

Hestoria recienti

El 3 d'agostu de 1992 fundóssi l'associación Fala i Cultura, ente cuyus propósitus alcuentrávassi la elavoración duna gramática cumún (cun basi gallega), assina cumu la cummemoración de u día da nossa fala ("día de la nuestra palra"), celevráu una vezi al añu dende 1992 en Eljas, 1993 en Valverdi y 1994 en San Martín.

Nu sedríe jasta seis añus dimpués, en 1998, condu s'espuvliçó la primer obra literaria ena fala, Seis sainetes valverdeiros, escrita pur Isabel López Lajas, y editá en 1998 pur Edicións Positivas de Santiago de Compostela. Jue nessa fecha condu'l Gabineti d'Iniciativas Tresfronterizas cominció á preocupassi seriamenti pola fala y a fomentar el su estuyu, espuvliçandu en 1999 una dezena de trataus científicus; y celevrandu nel mes de mayu un Congressu sobri "a fala".

Tendríen de trescurrir varius añus más jasta qu'el 14 de juñu de 2000, la Cunsejería de Cultura de la Junta d'Estremadura reconociessi la palra del Valli de Jálama cumu Bien d'Interés Cultural, á fin de protegelu y cunsirvalu; siendu, en 2001, decraráu assina oficialmenti.

Ena actualidá, si bien los havitantis del Valli de Jálama puein palrar castillanu - siendu ésta la lingua d'usu cumún enos colegius y entornus alministrativus, y en presumiendu á menú de jazelu de jorma más "correuta" qui los sus vizinus cacereñus ó salmantinus d'El Rebollar - , la gran mayoría son bilingüis, dáu que nel ámbitu caseru, assina cumu tamién en diversas activiais estraescolaris, sigui empregándussi el dialeutu local.

Ensin embargu, é talu l'arrempuji y l'augi de la lingua castillana enos últimus añus (custatáu pola perda de numirosus localismus, rempraçaus pola versión castillaniçá), que dalgunus filólogus cunsideran qu'esta variedá lingüistiva puiríe evolucionar jaza una suerti dialeutu castillanu-estremeñu, plagáu d'avundantis términus gallegu-purtuguesis.

Polémica política

Basándussi nel estuyu de dalgunus lingüístas que postulan que la fala é un dialeutu de la idioma gallega, enos últimus añus surdió una polémica pur parti de ciertus sectoris gallegus, siendu ésta sobri tou de caráuter políticu. Icha postura recevió juirtis críticas pur parti de la Junta d'Estremadura, que rechaza oficialmenti'l deséu d'angunas istitucionis gallegas pur implantar midías lingüístivas respeutu desti dialeutu d'Estremadura.

Tamién jue criticá la intención (y puesta en plática) de los ayuntamientus localis pur desvincular toa relación pussivli de la lingua purtuguesa cula fala, rempraçandu pula ortografía gallega dalgunas paravras jasta desvirtuá-la su pronuncia original; ej.: empregá-la "x" pa representá-la "j" prepalatal fricativa sunora (Ajuntamentu-Axuntamentu), n'evitandu la jorma tradicional (cumu nel purtugués y nel restu de variais latinas undi ichus suníus si caltiein); ó escrevir "plaza" siendu la pronuncia real "praça".

Los dejensoris de la non relación direuta de a fala cula lingua gallega ajirman que la mayor parti de las carauterísticas désta puein entendessi cumu una cunjunción de los citaus dumiñus lingüístivus, ensin necessidá d'acuyir á hipótesis simplistas y galleguiçantis (ó anti-purtuguesas). La mayor parti de los havitantis del valli rechaça que se denomini gallegu á la su variedá lingüístiva, anque gustan de goyir discutir sobri'l su origin, al minus más que l'olvíu nel que havía cayíu des de jaz munchu tiempu.


Image:Heckert GNU white.svg Permission is granted to copy, distribute and/or modify this document under the terms of the GNU Free Documentation License, Version 1.2 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, no Front-Cover Texts, and no Back-Cover Texts. A copy of the license is included in the section entitled "GNU Free Documentation License".


Referencia

Fala, de la Wikipedia n'español.

Retrieved from "https://www.iventia.com/cantabru-estremenu/index.php/Jalamegu"

This page has been accessed 9,139 times. This page was last modified 10:01, 19 September 2006. Content is available under Asturleones.


Find
Browse
Iniciu
Noticias
Mapas lingüísticus
Gramática
Filología asturlionesa
Hestoria de la lingua
Geografía
Literatura
En xalimegu
Portal de la Comunidá
Cambius Recientis
Página Aleatoria
Asturleonés
Edit
Edit this page
Editing help
This page
Discuss this page
Post a comment
Printable version
Context
Page history
What links here
Related changes
My pages
Create an account or log in
Special pages
New pages
File list
Statistics
Bug reports
More...